Dostupnost servisa (Access)

Skorašnje istraživanje sprovedeno od strane Fonda za populacioni razvoj Ujedinjenih nacija – UNFPA pokazalo je da je stepen korišćenja modernih metoda kontracepcije alarmantno nizak u mnogim zemljama regiona istočne Evrope i Centralne Azije. U pet zamalja regiona (Albanija, Jermenija, Bosna i Hercegovina, Makedonija i Srbija) ova stopa je ispod prosečnih 22%, zabeležena kod najniže razvijenih zemalja (Globalni izveštaj o stanju populacije, 2010). Kada uporedimo stopu prijavljenih namernih prekida trudnoće sa prevalencom upotrebe kontraceptiva, brojevi ukazuju da u zemljama sa visokom stopom namerno prekinutih trudnoća postoji veliki procenat ženske populacije koja, pokušavajući da odloži ili prevenira trudnoću ne koristi pouzdan metod kontracepcije.

Prema istraživanju po klasterima sa višestrukim indikatorima za Srbiju - MICS (UNICEF 2010) u Srbiji, upotreba bilo koje vrste kontraceptiva iznosi 61 procenat među ženskom populacijom uzrasta 15–49, u bračnoj ili partnerskoj zajednici. Ovaj podatak napredak je od poslednjeg izveštaja iz 2006. godine koji beleži 37,3%. Među ženskom populacijom u Srbiji, tradicionalni metodi kontracepcije dominiraju nad modernim metodama, u odnosu 39% napram 22 procenata. Najpopularniji metod je prekinuti snošaj koji koristi jedna od tri žene u bračnoj zajednici. Metod koji sledi je upotreba muškog kondoma, koju koristi, prema rezultatima, 14 procenata žena u bračnoj zajednici. Osam procenata ženske populacije kao metode kontracepcije koristi periodičnu apstinenciju, dok između 3 i 4 procenata ženske populacije koristi intrauterine uloške i hormonske pilule.

Edukativni nivo ženske populacije u tesnoj je sprezi sa prevalencom upotrebe kontraceptiva. Procenat ženske populacije koji koristi bilo kakvu vrstu kontracepcije varira od 53 procenata među ženskom populacijom sa osnovnim školskim obrazovanjem do 65 procenata među ženskom  populacijom koja ima viši obrazovni nivo. Tradicionalni metod kontracepcije dominantno je vidljiv u ženskoj populaciji i iznosi 39 procenata dok moderni metodi kontracepcije iznose 22 procenta. Korišćenje modernih metoda kontracepcije povećava se sa obrazovnim nivoom i zdravstvenim statusom. Moderne metode kontracepcije koristi samo 10 procenata ženske populacije sa osnovnim školskim obrazovanjem i 11 procenata u najsiromašnijem delu populacije u poređenju sa 33 procenata ženske populacije sa višim obrazovanjem i 31 procentom iz najbogatijeg sloja populacije.

Korišćenje kontracepcije nije različto kada se uporede regionalni podaci, i varira od 57 procenata u Šumadiji i zapadnoj Srbiji do 67 procenata u Vojvodini. Korišćenje kontraceptiva u urbanim i ruralnim sredinama skoro je na istom nivou. Adolescentni su manje skloni korišćenju kontraceptiva od starijih osoba ženske populacije. Edukativni nivo ženske populacije važan je faktor u prevalanci upotrebe kontraceptiva. Procenat žena koje koriste bilo koji metod kontracepcije sa 53 procenata u populaciji žena sa osnovnim školskim obrazovanjem raste do 65 procenata među populacijom višeg obrazovnog nivoa.
Među ženama koje žive u Romskim naseljima, između 15-49 godina, trenutno u braku ili partnerskoj zajednici, upotreba kontraceptiva iznosila je 64% (58 procenata koristi tradicionale metode  kontracepcije a 6 procenata moderne metode). Najpopularniji metod je prekinut snošaj, koji je prijavila polovina intervjuisanih žena. Samo 41% žena, u bračnoj ili partnerskoj zajednici, uzrasta 15-19 godina trenutno koristi bilo kakav metod kontracepcije u poređenju sa 59 procenata ženske populacije uzrasta 20-24 godine i 78 procenata starijih žena (35-39 godina). Procenat žena koje koriste bilo kakav metod kontracepcije raste sa 53% među onima koje nemaju nikakvu edukaciju do 70 procenata među ženama sa srednjim školskim obrazovanjem. 
U Srbiji, 7 procenata ženske populacije u bračnoj ili partnerskoj zajdnici ima nezadovoljene potrebe za kontracepcijom. Nezadovoljene potrebe za kontracepcijom u grupi žena godina 25-29 veće su i iznose 13%. U Romskim naseljima, 10 procenata ženske populacije u bračnim ili partnerskim zajednicama imaju nezadovoljene potrebe za kontraceptivnim metodama. Takođe, postoji razlika između ruralnih (4 procenata) i urbanih oblasti (13 procenata).

Pružaoci usluga iz oblasti planiranja porodice
Na širem konceptualnom nivou, model porodičnog lekara u Srbiji nije prihvaćen. Trenutni model zdravstvene zaštite zasniva se na osoblju institucija primarne zdravstvene zaštite sa lekarima opšte prakse, ginekolozima i pedijatrima. Sistem pružanja usluga iz oblasti planiranja porodice zasniva se na ginekolozima, a ne na lekarima opšte prakse. Kontracepciju može prepisati samo ginekolog, koji se nalazi u domovima zdravlja, kao i u sekundarnim i tercijarnim ustanovama zdravstvene zaštite.

Ne postoji strategija ili namera da se to promeni i da se ova nadležnost prebaci na lekara opšte prakse.
Nekoliko je razloga. Nacionalna ekspertska komisija za zaštitu zdravlja majke i deteta usvojila je stav kojim se preporučuje da isključivo visoko stručni ginekolozi mogu pružati usluge u oblasti planiranja porodice. Postoji veliki broj ginekologa u Domovima zdravlja pa su usluge dostupne svima. Svi  Domovi zdravlja imaju ginekologe, tako da se lekari opšte prakse ne fokusiraju na oblast planiranja porodice. Takođe, prisutan je i stav da ima “isuviše ginekologa”. Prema dostupnim dokumentima  postoji više of 7500 ginekologa u Domovima zdravlja, a po ginekologu usluge prima oko 6500  pripadnica ženske populacije.
Ministarstvo zdravlja izrazilo je zabrinutost u pogledu načina na koji se najbolje može iskorititi stručnost ginekologa. Prema zdravstvenim statistikama, usluge iz oblasti planiranja porodice beleže najmanji broj obavljenih konsultacija. Okvirno 80% pacijenata koji posećuju lekare opšte prakse su stariji ljudi koji pate od hroničnih bolesti. Lekari opšte prakse u Srbiji imaju kurativne i preventivne uloge. U smislu prevencije, mogu imati ulogu u skriningu na rak, dijabetes i hronične bolesti ali nisu uključeni u skrining raka dojke ili raka grlića materice jer ove preglede obavlja odeljenje za ginekologiju. Lekari opšte prakse mogu isključivo davati savete u vezi sa skriningom ili dalje uputiti pacijentkinje na pregled ginekologa. 

Drugi važan razlog je da pripadnice ženske populacije isključivo idu kod ginekologa. “Za pitanja planiranja porodice, ja bih se isključivo obratila ginekologu” izjavila je jedna od osoba zaposlena u Ministarstvu zdravlja na visokom položaju. Takođe, rezultati istraživanja koje je sprovela SRHS ukazuju na to da su se sve osobe uključene u istraživanje složile da je najbolji način da se informacije dobiju na temu planiranja porodice zapravo poseta ginekologu u savetovalištu, koji je najbolji izvor informacija, po njima. Istraživanje takođe pokazuje sa je obim usluga koji ginekolozi pružaju na polju planiranja porodice poprilično uzak, prateći rezultate istraživanja u smislu reproduktivnih navika i korišćenja kontraceptiva.

Lekari opšte prakse zainteresovani su za planiranje porodice, ali nisu u prilici da prepisuju sredstva moderne kontarcepcije i potreban je uput ginekologa da bi to učinili. Lekari opšte prakse najčešće ne upućuju na usluge iz oblasti planiranja porodice. Jedna od glavnih eksperata izjavila je da se ne slaže sa tim da lekari opšte prakse obavljaju savetovanje iz oblasti planiranja porodice i da ova oblast treba da ostane na nivou rada ginekologa: “Ukoliko bi lekari opšte prakse radili na planiranju porodice, to bi uticalo na kvalitet zdravstvenog sistema za deset godina”

Odgovori prikupljeni od strane pružalaca usluga tokom istraživanja koje je sproveo SRHS, posebno onih koji rade na savetovanju o sprečavanju neželjene trudnoće, pokazali su je da kvalitet usluga planiranja porodice zavisi od nivoa stručnog znanja i obuke koje lekar poseduje. Drugi važan faktor je dostupnost ovih usluga, značajno bolji u gradovima nego u ruralnim/udaljenim oblastima. Ministarstvo zdravlja pokrenulo je inicijativu da se poboljša kvalitet usluga u Domovima zdravlja. U teoriji, u svakoj zdravstvenoj ustanovi treba da postoji Komisija za kontrolu kvaliteta koja treba da proveri kvalitet usluga i daje preporuke. Svaka zdravstvena ustanova će biti u obavezi da proizvede godišnji izveštaj zasnovan na skupu indikatora kvaliteta. Set indikatora za ginekologiju je sada u fazi razvoja. Pravilnik o pokazateljima kvaliteta u zdravstvenoj zaštiti (2010) sadrži listu takozvanih “pokazatelja kvaliteta”, koji treba da se beleže u vezi sa aktivnostima ginekologa koji rade na zdravstvenoj zaštiti žena:
- Procenat registrovanih klijenata koji su posetili svog izabranog ginekologa iz bilo kog razloga
- Odnos između prvih i ponovnih poseta izabranog ginekologa
- Odnos između izdatih uputa za specijalističke preglede/ savetovanja i ukupnog broja poseta izabranom ginekologu
- Procenat preventivnih pregleda od ukupnog broja ginekoloških pregleda 
- Procenat klijenata između 25 i 69 godina starosti koje pokriva ciljana ispitivanja u cilju otkrivanja raka grlića materice u ranoj fazi
- Procenat klijenata između 45 i 69 godina starosti upućen na mamografiju od izabranih ginekologa u poslednjih dvanaest meseci